दानवीर भूमिनाथ

वसंतपूरमध्ये भूमिनाथ नावाचा एक श्रीमंत माणूस राहत असे. त्याच्या औदार्यामुळे लोक त्याला 'दानकर्ण' म्हणत असत. आपली दानशूरतेची ख्याती सार्थ ठरवण्यासाठी त्याने इतकी दाने दिली की, हळूहळू त्याची संपत्ती संपत आली. मात्र, त्याला शेतीविषयक सखोल ज्ञान होते, त्यामुळे तो लोकांना शेतीबाबत मार्गदर्शन करत असे आणि स्वतःच्या शेतातूनही त्याला चांगले उत्पन्न मिळत असे. संपत्ती कमी झाली तरी त्याचा परोपकारी स्वभाव बदलला नाही. एके दिवशी भूमिनाथ आपल्या घराच्या चबुतऱ्यावर बसून गावाच्या पुरोहिताशी गप्पा मारत होता. त्याच वेळी तिथे एक ब्राह्मण आला. भूमिनाथने नम्रपणे त्याला नमस्कार करून विचारले, 'इकडे कसं काय येणं झालं?'. ब्राह्मणाने सांगितले की, तो शेजारच्या वनस्थली गावातून रतन शेठजींच्या मुलीच्या लग्नात पुरस्कार मिळवण्याच्या आशेने आला होता. पण तिथे त्याला अपेक्षेप्रमाणे मानसन्मान मिळाला नाही. शेठजींनी दिलेली दाने केवळ रिवाज म्हणून, निरुत्साहाने दिली होती. त्यामुळे व्यथित होऊन तो भूमिनाथसारख्या खऱ्या दानशूर व्यक्तीला भेटण्यासाठी तिथे आला होता. ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकून भूमिनाथ काहीसा खिन्न झाला. तो घरात गेला आणि दक्षिणेसाठी काही पैसे घेऊन आला. तो हात जोडून म्हणाला, 'महाराज, हल्ली केवळ रिवाज म्हणून दान देण्याची प्रथा उरली आहे. माझी आई वारली तेव्हा मला भूदान करायचे होते, पण माझी परिस्थिती नसल्याने मी फक्त एक 'अशर्फी' देऊ शकलो आणि भविष्यात जमीन देण्याचा वायदा केला. आजही मी तुम्हाला काही विशेष दान देऊ शकत नाही याचे मला वाईट वाटते.' त्या ब्राह्मणाने भूमिनाथचा हात पाहिला आणि तो उद्गारला, 'महाराज, तुमच्या हातावर दानाच्या रेषा स्पष्ट आहेत. जोपर्यंत तुमच्यात प्राण आहेत, तोपर्यंत तुम्ही दानधर्म करत राहणार. या रेषा सांगतात की तुमच्याकडे जमीन आहे आणि तुम्ही तुमच्या पुरोहितजींना दिलेले वचन नक्कीच पूर्ण कराल.' काही दिवसांनंतर, वसंतपूरजवळ वाहणाऱ्या नदीवर धरण बांधण्यात आले. त्यामुळे नदीचे पाणी शेतीकडे वळवण्यात आले आणि पात्रातील पाणी कमी झाले. जिथे पूर्वी पाणी होते, तिथे आता जमिनीचे छोटे टेकड्यांसारखे भाग दिसू लागले. एके दिवशी गावचा तलाठी भूमिनाथकडे आला आणि म्हणाला, 'भूमिनाथजी, तुम्ही भाग्यवान आहात! नदीत ज्या टेकड्या उभ्या राहिल्या आहेत, त्यांची आम्ही मोजणी केली. जुन्या कागदपत्रांनुसार, त्यातील दहा एकर जमीन तुमची आहे.' आपले भाग्य पुन्हा फळफळल्याचे पाहून भूमिनाथला आनंद झाला. त्याने तातडीने पुरोहिताला बोलावून घेतले आणि सांगितले की, आईच्या मृत्यूनंतर दिलेले वचन पूर्ण करण्यासाठी तो ही दहा एकर जमीन पुरोहिताच्या नावे करू इच्छितो. परंतु, पुरोहित एका अटीवर जमीन स्वीकारायला तयार झाला. तो म्हणाला, 'भूमिनाथ, तुम्ही केवळ दानवीरच नाही तर 'कृषीवीर' देखील आहात. नदीपात्रातील ही जमीन पुन्हा कधीही पाण्याखाली जाऊ शकते. त्यामुळे तुम्ही भूदानाबरोबरच 'श्रमदान' देखील करावे. तुम्ही स्वतः या जमिनीत लागवड करावी आणि त्यातून मिळणाऱ्या उत्पन्नाचा केवळ चौथा हिस्सा मला द्यावा.' भूमिनाथने ही अट आनंदाने मान्य केली. त्याने मेहनतीने त्या जमिनीवर उत्तम पिके घेतली आणि आपली शेतीतील प्रसिद्धी पुन्हा मिळवली. अशा प्रकारे, त्याने आपले वचनही पाळले आणि आपल्या कष्टाने समाजासमोर एक आदर्श उभा केला.